Afrika in 2016: democraten en dinosaurussen

Fred van der Kraaij. De tijd van eenpartijstaten, dictaturen en staatsgrepen in Afrika ligt achter ons – maar helaas nog niet helemaal zoals we verderop zullen zien. Meerpartijenverkiezingen zijn de afgelopen 25 jaar normaal geworden. De omslag vond plaats na de val van de Berlijnse muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

In 2016 vonden in bijna 30 van de 54 onafhankelijke Afrikaanse landen verkiezingen plaats, waarvan in 16 landen presidentsverkiezingen. Voor eind december zijn er nog presidentiële verkiezingen in het instabiele Somalië gepland, waar we hier even aan voorbijgaan. Dat doen we ook met de afgesplitste gebiedsdelen Somaliland, Puntland en Jubaland, die internationaal niet officieel zijn erkend als een onafhankelijke staat – evenals de Westelijke Sahara trouwens, nog steeds bezet door Marokko.

Het houden van meerpartijenverkiezingen en verkiezingen met meerdere presidentskandidaten wil nog niet zegggen dat een land een democratie is. Tal van Afrikaanse landen kennen plucheplakkers, presidenten die niet weg te krijgen zijn, die de ene na de andere ‘democratische’ verkiezing ‘winnen’. Zij zijn de dinosaurussen van de Afrikaanse politiek. Als zij het in de grondwet vastgelegde maximum aantal regeerperioden hebben bereikt, schromen zij zelfs niet de grondwet aan te passen. Het aantal werkelijk democratische Afrikaanse landen is op de vingers van één hand, hooguit twee handen, te tellen.

Wat heeft 2016 ons in democratisch opzicht opgeleverd? Omdat de meeste Afrikaanse landen een presidentieel systeem kennen waarin de president feitelijk alles voor het zeggen heeft, focussen wij hier op de landen waar in 2016 presidentsverkiezingen zijn gehouden. En wat zien we?
In vijf landen verdient het verloop en de uitkomst van de verkiezingen applaus (Benin, Ghana, Kaap Verdië, Sao Tomé & Principe, Zambia). In vier landen waren bemoedigende ontwikkelingen (CAR, Comoren, Niger en de Seychellen), maar in zeven landen waren de verkiezingen een farce.

In Kaap Verdië werd de zittende president Jorge Carlos Fonseca herkozen, evenals in Zambia president Edgar Lungu. Drie andere landen kenden na de verkiezingen een democratische, vredige machtswisseling: Benin (waar Patrice Talon won), Ghana (winnaar: Nana Akufo-Addo) en Sao Tomé & Principe (Evaristo Carvalho). Weliswaar hebben we het hier over twee middelgrote landen – Ghana en Zambia – en drie kleine landen, waaronder twee eilandstaten – Kaap Verdië en Sao Tomé & Principe – maar toch. Hulde aan de vertrekkende presidenten die hun verlies democratisch accepteerden en een goed voorbeeld vormen: de presidenten Thomas Boni Yayi (Benin), John Mahama (Ghana) en Manuel Pinto da Costa (Sao Tomé & Principe). Deze vijf landen bevestigden hiermee hun democratische traditie.

Vier landen met geen sterke democratische traditie zetten wel goede stappen op weg naar meer democratie. Het zijn de Centraal Afrikaanse Republiek, de Comoren, Niger en de Seychellen. Ook hier twee eilandstaten (de Comoren en de Seychellen) en twee zogenaamde ‘landlocked’ landen, twee arme landen zonder zeekust (Niger en CAR). Hopelijk is met de verkiezingsoverwinning van Faustin Touadera een einde gekomen aan een turbulente en politiek instabiele periode in de Centraal Afrikaanse Republiek. In de Comoren werd voormalig coupleider Azali Assoumani tot president gekozen. Vice- president Danny Faure won op de Seychellen, een bijna paradijselijke eilandstaat in de Indische Oceaan dat met een landoppervlakte van nog geen 500 vierkante km de bijzondere reputatie heeft het kleinste land van Afrika te zijn. In Niger slaagde President Mahamadou Issoufou erin herkozen te worden. Het Sahelland Niger staat toenemend in de internationale belangstelling (en niet alleen door de migratieproblematiek). Het is erg onrustig in de Sahel – met als epicentrum van onrust Mali. Niger is bovendien een belangrijke leverancier van uranium aan Frankrijk. Zowel Frankrijk als de VS breidden er in 2016 hun militaire faciliteiten uit.

In 7 landen hebben notoire plucheplakkers de presidentsverkiezingen ‘gewonnen’. Opvallend is de rol van olie en geo-politieke belangen van ‘het Westen’ in deze landen. Het is daarom interessant om deze landen eens wat nader te bekijken. Alle genoemde presidenten hebben een erg slechte reputatie op het gebied van mensenrechten en corruptie, maar we zullen niet voor elk van hen hieronder in details treden.

We beginnen met het kleine Centraal-Afrikaanse land Equatoriaal Guinee. In april van dit jaar won president Teodoro Obiang Nguema daar de verkiezingen. Obiang Nguema is sinds 1979 (!) aan de macht, na een bloedige militaire staatsgreep. Met zijn 37 jaar aan het bewind is hij het langst zittende Afrikaanse staatshoofd. President Nguema is een dictator die internationaal wordt verguisd, zijn zoon wordt in Frankrijk en de VS vervolgd wegens corruptie, maar dankzij de olie kan hij blijven zitten en zich blijven verrijken.
In het Oost-Afrikaanse land Uganda werd President Yoweri Museveni opnieuw gekozen, terwijl zijn belangrijkste tegenkandidaat onder huisarrest stond. In mei begon hij aan een vijfde ambtstermijn van vijf jaar. Yoweri Museveni is al 30 jaar aan de macht, sinds 1986, en gedraagt zich steeds meer als de ongekroonde koning van Uganda. Ooit was hij een ‘donor darling’, tegenwoordig voelen de meeste donoren zich opgelaten in het gezelschap van de autoritaire president.
President Idriss Déby van het Sahelland Tsjaad begon dit jaar ook aan een vijfde termijn, na de verkiezingen te hebben ‘gewonnen’. Evenals Museveni verjoeg de militair Déby de zittende president – in 1990 – waarbij Déby steun kreeg van Frankrijk, dat hem nog steeds in het zadel houdt. Frankrijk heeft een belangrijke militaire basis in Tsjaad, waar ook het hoofdkwartier van de regionaal opererende Franse interventiemacht Barkhane is. Ook Tsjaad is een olieproducerend land en evenals de andere Afrikaanse olielanden leeft het merendeeel van de bevolking er onder de armoedegrens.

Een van Afrika’s beruchtste politieke dinosaurussen zwaait de scepter in de Republiek Congo, ook wel Congo-Brazzaville genoemd. Denis Sassou-Nguesso, de president van dit land, was gedurende 13 jaar eerder president: van 1979 tot 1992. In 1997 greep deze militair weer de macht door de zittende – gekozen – president af te zetten. Hij heeft nu dus alweer zo’n 20 jaar alle touwtjes in handen in dit olierijke land. Zijn bankrekeningen varen er wel bij. In maart 2016 werd hij ‘herkozen’.
Nguesso’s dochter trouwde met President Omar Bongo van het eveneens olierijke Gabon. Met steun van de voormalige koloniale macht Frankrijk regeerde Omar Bongo van 1967 tot 2009. Daarmee was Omar Bongo de langst regerende Afrikaanse president ooit. Na zijn overlijden in 2009 volgde zijn zoon Ali Bongo hem op. Algemeen wordt aangenomen dat Ali Bongo de presidentiële verkiezingen van augustus dit jaar won via vervalste stembusuitslagen. Nog steeds is het onrustig in het land en het ziet er naar uit dat de rust niet snel weerkeert.
Aan de andere kant van het continent, in de eveneens voormalige Franse kolonie Djibouti, is Ismaïl Omar Guelleh president, sinds 1999. Hij is sindsdien drie keer herkozen, de laatste keer in april. Djibouti herbergt een belangrijke militaire basis van Frankrijk. De VS hebben er met kamp Lemonnier hun militaire hoofdkwartier op het Afrikaanse continent. Ook Duitsland, Japan en China (China met ingang van 2017) hebben een militaire basis in Djibouti, dat strategisch is gelegen ten opzichte van een aantal brandhaarden in de regio (Jemen, Somalië, het Arabisch schiereiland).
Tot slot, Gambia, dat kleine West-Afrikaanse mini-staatje dat geheel omgeven wordt door Senegal. De wispelturige dictator Yaya Jammeh, sinds 1994 aan de macht na een militaire coup, verloor de verkiezingen van 1 december, erkende zijn verlies, feliciteerde zelfs zijn tegenstander Adama Barrow met zijn verkiezingsoverwinning, maar een week later verklaarde hij de verkiezingen ongeldig…. Inmiddels hebben de Verenigde Naties, de Europese Unie, de Afrikaanse Unie en de regionale ECOWAS-organisatie zich tegen hem gekeerd. Het is onwaarschijnlijk dat deze despotische dinosaurus erin slaagt om aan de macht te blijven, maar onduidelijk is hoe de situatie zich zal ontwikkelen. Gambia is niet strategisch van belang, heeft geen belangrijke olievoorraden, maar is wel een geliefd vakantieoord voor tienduizenden zonaanbidders uit vooral Noord-West Europa.

Tot zover de ‘herkozen’ dinosaurussen, de plucheplakkers. Er zijn er meer in Afrika, in alle regio’s van het continent, hier alfabetisch gerangschikt (schrik niet van de lange lijst!): in Algerije, Angola, Burundi, DRC, Eritrea, Kameroen, Lesotho, Marokko, Rwanda, Soedan, Swaziland, Zimbabwe – maar in deze landen vonden het afgelopen jaar geen presidentsverkiezingen plaats (in de koninkrijken Marokko, Lesotho en Swaziland vanzelfsprekend nooit). In de Democratische Republiek Congo (DRC) hadden in 2016 wél presidentiële verkiezingen moeten plaatsvinden. President Joseph Kabila, die in 2001 zijn vermoorde vader opvolgde, weigert echter op te stappen. De grondwet maakt een nieuwe termijn onmogelijk en zijn huidige termijn liep op 19 december j.l. af, maar in oktober kondigde hij – na veel politiek gekrakeel – aan dat de verkiezingen waren uitgesteld tot 2018. Het is nog maar de vraag of het in 2017 rustig zal blijven in de Democratische Republiek Congo, die dus niet zo democratisch is als de naam aangeeft. Met naar schatting 85 miljoen inwoners – niemand weet exact hoeveel inwoners het land heeft – staat het op de vierde plaats van volkrijkste Afrikaanse landen (na nummer 1 Nigeria, en Ethiopië en Egypte). Sinds de onafhankelijkheid van België in 1960 heeft Congo nog geen vreedzame machtswisseling gekend.

Wat zal 2017 ons nog meer brengen, behalve waarschijnlijk een voortzetting van de vreselijke burgeroorlog in Zuid-Soedan – het grootste Afrikaanse drama in 2016 – waar het de kant op gaat van een genocide. In een zevental landen zijn presidentsverkiezingen gepland. Er zijn enkele ‘risico-landen’ bij: Angola, Kenia, Liberia, Rwanda, Zimbabwe. Ongetwijfeld zullen we in de loop van 2017 hier meer over horen. Volgend jaar op deze plaats een terugblik. Voor nu wens ik alle lezers en lezeressen prettige feestdagen en een gezond en gelukkig 2017!

Bookmark the permalink.

Comments are closed

  • Nu op Africa Web TV