De toekomst van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking

Fred van der Kraaij. Op de ‘Afrika Dag 2016′ van de Foundation Max van der Stoel – 5 november j.l. – was een van de vele sessies gewijd aan de toekomst van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. De hoge opkomst in deze sessie mag als een teken gezien worden dat het onderwerp nog steeds een centrale plaats in de belangstelling van het jonge en oude publiek inneemt.

Drie vertegenwoordigers van politieke partijen schetsten hoe de Nederlandse ontwikkelingshulp er volgens hun partij de komende jaren uit zou moeten zien. Met alle respect voor de individuele politici, helaas heeft ervaring uitgewezen dat beloftes van politieke partijen geen garanties geven voor de toekomst.
Neem nou de PvdA, coalitiegenoot in een ongemakkelijke, opportunistische regeringscombinatie met de VVD, een partij die het van oudsher niet zo begrepen heeft op ontwikkelingshulp en eerder aan de eigen portemonnee denkt. Sinds de start van Rutte-II in 2012 duikelde de begroting voor ontwikkelingssamenwerking met enkele miljarden euro’s (!), en verliet Nederland zonder blikken of blozen de internationaal overeengekomen verplichting om 0,7% van het Bruto Nationale Product (BNP) te besteden aan ontwikkelingsshulp. Steun aan naar Nederland gekomen asielzoekers is schaamteloos onder het hulpplafond geschoven. Een PvdA-minister werd bereid gevonden dit afbraakbeleid uit te voeren in combinatie met een beleidswijziging die meer dan voorheen het Nederlandse bedrijfsleven toegang gaf tot de ontwikkelingsgelden. Haar naam: Liliane Ploumen, minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Wat is er geworden van de idealen die Nederlandse politici ooit koesterden als het ging om ontwikkelingshulp – zoals het toen nog heette?

Nederland was in de vorige eeuw en tot 2012 in tal van opzichten voorloper, ons land gaf de toon aan en oogste internationale bewondering. Toegegeven, het was toen niet alleen maar rozengeur en maneschijn. ‘Oda-vervuiling’, zoals het onder het hulpplafond schuiven van uitgaven die er niet thuis horen ook wel wordt genoemd, kwam ook in de jaren 90 van de vorige eeuw voor, en verspilling van ontwikkelingsgelden door onjuist uitgevoerde hulpprojecten en -programmas’ is helaas van alle tijden. Beleidswijzigingen en veranderingen in de lijst van ontvangende landen zijn ook van alle tijden. Wat echter het meeste opvalt in al deze jaren is dat alle veranderingen zonder uitzondering werden besloten en opgelegd door de donor, in dit geval Nederland.
In 2008 hekelde een omvangrijke evaluatie van het Nederlandse bilaterale Afrikabeleid – uitgevoerd door de onafhankelijke evaluatiedienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken, de IOB – het ‘donor-driven’ karakter van de Nederlandse hulp aan Afrika. De IOB-conclusie “ownership van ontvangende landen is een wassen neus” deed indertijd veel stof opwaaien, zowel binnen het ministerie als er buiten. ‘Ownership’ staat hier voor zeggenschap van ontvangende landen. Inderdaad, in de praktijk beslist de donor (=Nederland) alles, maar dan ook álles: welke landen hulp ontvangen, welk bedrag zij krijgen, wie in deze landen hulp ontvangen, wat voor hulp zij ontvangen (projecthulp of zogenoemde programmahulp), in welke vorm (schenkingen of leningen), hoelang (gedurende één of meerdere jaren) en waarvoor (sector, thema). Ten aanzien van dat laatste waren er nogal eens wijzigingen in het beleid.
In de jaren 70 van de vorige eeuw, toen de Nederlandse ontwikkelingshulp echt vorm begon aan te nemen en uit welke jaren ook de 0,7% verplichting stamt (1970), was het beleid vooral gericht op plattelandsontwikkeling en streekontwikkeling in hulp ontvangende landen. In de jaren 80 werd ‘structurele aanpassing’ het tovermiddel gevonden, gevolgd in de jaren 90 door ‘goed bestuur’. De Muur was toen immers gevallen en de Koude Oorlog (dacht men) voorbij, waardoor voortaan steun aan eenpartij-regimes en dictaturen uit den boze was. Na de eeuwwisseling leek het er even op dat (algemene en sectorale) begrotingssteun de nieuwe panacee zou worden. Toen dat niet bleek te werken hadden politici en beleidsmakers in Den Haag ineens het ei van Columbus ontdekt: wat wel zou helpen is gebruik te maken van de ervaring van het Nederlandse bedrijfsleven!

Al die tijd, sinds het begin van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, is het dus de donor die beslist. Landen die de hand moeten ophouden omdat zij onvoldoende eigen middelen en expertise hebben, trekken voortdurend aan het kortste eind. Vindt Nederland – om welke reden dan ook – dat het tijd wordt een einde te maken aan de ontwikkelingsrelatie? Nou, dan heb je als ontvangend land gewoon pech gehad! Vindt Nederland dat een land – om niet altijd heldere redenen – ineens kwalificeert om hulp te krijgen? Bingo! En nu is er een nieuw beleidsthema populair aan het worden, gestimuleerd door de internationale vluchtelingencrisis: het bestrijden van de internationale migratie. Nederlandse ministers reizen naar het Midden-Oosten, Noord-Afrika en de Sahellanden om een en ander uit te leggen. Afrikaanse politici zijn meestal te beleefd om de goede gever de waarheid te vertellen. ‘Je moet een gegeven paard niet in de bek kijken’: je moet niet kritisch zijn over iets wat je cadeau krijgt. Zij weten wel beter dan die goede gevers, die soms nauwelijks verhulde eigenbelangen nastreven. In alle Afrikaanse landen bestaat meer dan 50% van de bevolking uit jongeren, vaak zonder baan, zonder perspectieven in eigen land. Zij willen inkomen, zij willen werk. Als ze dat in eigen land konden vinden zouden ze hun land niet verlaten. Wanneer gaan we eindelijk eens luisteren naar Afrikanen die meer verstand dan wij hebben van de problematiek van hun continent?

Het is hoog tijd dat aan de hierboven beschreven ongelijke verhouding een einde komt. Het donorgestuurde karakter van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking is aftands beleid, oud beleid. Het is niet meer van deze tijd. Begrijpen Nederlandse politici dit nog steeds niet of wíllen zij het niet begrijpen?

Binnenkort op deze plaats meer ideeën en suggesties voor de toekomst van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking.

Bookmark the permalink.

Comments are closed

  • Nu op Africa Web TV