Straffeloosheid in Liberia, gerechtigheid in Nederland

Fred van der Kraaij. Afgelopen vrijdag was het dan zover. Het gerechtshof in Den Bosch deed uitspraak in het langlopende proces tegen de Nederlandse zakenman en voormalig Quote500 lid (de club van rijkste mensen in Nederland), Guus Kouwenhoven.

Volgens het hof is hij medeplichtig aan oorlogsmisdaden gepleegd door de strijdkrachten van de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor en de republiek Guinee. Ook heeft Guus Kouwenhoven – in Liberia beter bekend als ‘Mister Gus’ – het wapenembargo geschonden dat was ingesteld door de Verenigde Naties door wapens te leveren aan Charles Taylor en zijn strijdkrachten.
Het hof veroordeelde de 74-jarige Guus Kouwenhoven tot een gevangenisstraf van 19 jaar – één jaar minder dan de maximumstraf van 20 jaar die op deze misdrijven staat – en gelastte zijn onmiddellijke arrestatie. Guus Kouwenhoven was niet aanwezig bij zijn proces en de slotzitting. Waarschijnlijk wachtte hij de beslissing van het hof uit voorzorg in het buitenland af. Zie ook mijn eerdere berichtgeving over het op 7 februari van dit jaar heropende proces tegen Guus Kouwenhoven: “Beschuldigd van illegale wapentransacties en oorlogsmisdaden in Liberia – Nederlandse zakenman Guus Kouwenhoven opnieuw voor de rechter”, van 10 februari j.l.

Het was een spannende dag, afgelopen vrijdag. Ik was voor deze slotzitting speciaal naar Den Bosch gereisd. Het zou een historische uitspraak worden, zowel in geval van een veroordeling als in geval van vrijspraak. De zaak-Kouwenhoven was een slepende zaak. In 2000 wordt zijn naam voor het eerst genoemd in een belangrijk VN-rapport over de burgeroorlog in Sierra Leone (1991-2002). Hij wordt beticht van betrokkenheid bij wapensmokkel aan een van de strijdende milities. In deze periode bouwt Kouwenhoven ook nauwe relaties op met Charles Taylor, die in 1989 een burgeroorlog in Liberia was begonnen. Kouwenhoven en Taylor worden zakenpartners, waarbij laatstgenoemde grote houtconcessies – voor de kap van kostbaaar tropisch hout – aan ‘Mister Gus’ verleent, die in ruil daarvoor hand- en spandiensten verleent aan het regime van Taylor toen deze eenmaal president was geworden van het West-Afrikaanse land. Het hof in Den Bosch rekent het Guus Kouwenhoven zwaar aan dat hij wist van de gruweldaden die werden begaan in de Liberiaanse burgeroorlogen – martelingen, moorden, verkrachtingen, zelfs kannibalisme – maar dat hij desondanks, willens en weten (“uit winstbejag en vanwege zijn persoonlijke betrekkingen met Charles Taylor”), het regime behulpzaam was, onder meer met illegale wapenleveranties. Op deze wijze was hij betrokken bij ernstige oorlogsmisdaden, ook al pleegde hij ze niet persoonlijk.

Het hof wijkt in zijn oordeel af van eerdere uitspraken van andere Nederlandse rechters. Eerder was Kouwenhoven vrijgesproken van de beschuldiging van oorlogsmisdaden wegens gebrek aan betrouwbaar onderzoek en bewijs. Het is ook niet eenvoudig deze misdaden overtuigend aan te tonen en betrokkenheid te bewijzen. Schriftelijke bewijzen ontbreken doorgaans, dus moet de onderbouwing van het bewijs vooral komen van getuigenverklaringen. De laatste jaren heeft het Nederlandse justitiële apparaat niet stilgezeten, ook al heb ik daarover wel eens mijn ongeduld getoond. Nederlandse politiefunctionarissen hebben de afgelopen jaren tientallen getuigen gehoord, zowel in Nederland als in het buitenland. Ook al waren er een enkele keer inconsistenties in verklaringen, het hof is van oordeel dat het tijdsverloop en de traumatische ervaringen van getuigen voldoende verklaringen hiervoor vormen en geen reden zijn om de totale verklaring van getuigen te verwerpen. Tot mijn verbijstering vertelde de rechter die het vonnis van het hof presenteerde ook nog dat Kouwenhoven had geprobeerd getuigen in Liberia om te kopen en/of te intimideren.

Buitenlandse en binnenlandse reacties
Mensenrechtenorganisaties en organisaties die strijden voor meer rechtvaardigheid en voor vervolging van verdachten van oorlogsmisdaden – in het buitenland zowel als in Nederland – reageerden jubelend op het vonnis en de gedachtengang die ten grondslag ligt aan de schuldigverklaring. De Nederlandse rechtspraak heeft hen een belangrijke steun in de rug gegeven bij hun strijd tegen straffeloosheid. De stap die met de veroordeling van Guus Kouwenhoven is gezet is een heel belangrijke. Hij is de derde grote vis die is veroordeeld wegens gruwelijke misdaden die in de West-Afrikaanse regio en met name in Liberia zijn gepleegd. Zijn ‘partner-in- crime’ en in zaken, Charles Taylor, zit in een maximum security gevangenis in Engeland een straf van 50 jaar uit, in 2013 opgelegd door het Speciale Hof voor Sierra Leone, dat indertijd zetelde in Den Haag (Voorburg). Let op: Taylor is vervolgd en veroordeeld voor zijn gruwelijke rol in Liberia’s buurland Sierra Leone, NIET vanwege zijn verantwoordelijkheid voor de misdaden begaan door hem en zijn troepen in Liberia. Charles Taylor’s zoon, ‘Chuck’ Taylor, is in de VS veroordeeld tot 97 jaar cel wegens zijn rol bij het martelen van politieke tegenstanders van zijn vader in Liberia. Deze veroordeling was mogelijk omdat Chuck Taylor over een Amerikaans paspoort beschikt(e) en daardoor onder de Amerikaanse wetgeving en rechtspraak viel.

In Liberia
Deze veroordelingen steken schril af bij de realiteit in Liberia. Daar is nog niemand aangeklaagd of vervolgd, ook al ligt er een dik eindrapport van de Waarheids- en Verzoeningscommissie waarin vele betrokkenen bij mensenrechtenschendingen en oorlogsmisdaden met naam en toenaam worden genoemd. De politieke top van het land, inclusief president Ellen Johnson Sirleaf, heeft niets concreets gedaan met de aanbevelingen van de commissie, onder andere om een Liberiaans Oorlogstribunaal op te richten en een aantal kopstukken te berechten. Velen van hen nemen momenteel belangrijke posities in de Liberiaanse politiek en de regering in. Ze zijn soms gekozen tijdens verkiezingen en in een niet onbelangrijk aantal gevallen zelfs benoemd door president Sirleaf. Een voorbeeld is Prince Johnson, een krijgsheer, voormalig bondgenoot van Charles Taylor, die tijdens de burgeroorlog de toenmalige president Samuel Doe op gruwelijke wijze liet vermoorden en het hele gebeuren liet filmen! Het filmpje is nog steeds te zien op YouTube. Toch wordt hij niet opgepakt en vervolgd. Momenteel is hij senator (lid van de Liberiaanse senaat, te vergelijken met onze Eerste Kamer). Voor de presidentverkiezingen die eind dit jaar in Liberia plaatsvinden heeft hij zich zelfs kandidaat gesteld.
Andere krijgsheren die vrij rondlopen in Liberia zijn (ondermeer) Alhaji Kromah, George Boley, General ButtNaked. Laatstgenoemde heeft berouwvol voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie verklaard schuldig te zijn aan wel 20.000 moorden. Zijn naam ontleent hij aan het feit dat hij spiernaakt vocht, met traditionele rituele middelen had hij zichzelf ‘onkwetsbaar’ gemaakt. Een navrant detail is dat de eerstgenoemde, Alhaji Kromah, een van de studenten is die ik in de jaren 70 van de vorige eeuw heb les gegeven, aan de Universiteit van Liberia.

In Liberia worden betrokkenen, verdachten, schuldigen aan oorlogsmisdaden – hoe je ze ook wilt noemen – niet vervolgd. In Liberia bestaat geen rechtsstaat. Straffeloosheid heerst. Het buitenland geeft Liberia het voorbeeld hoe het wel moet. In 2014 werd in het Belgische Gent de Liberiaanse Martina Johnson gearresteerd. Zij was een wrede strijdster van de NPFL, de militie van Charles Taylor, verantwoordelijk voor martelingen en moorden die op haar bevel en soms door haarzelf werden gepleegd. Haar arrestatie en vervolging waren mogelijk gemaakt door speciale Belgische wetgeving in dit verband, en de hulp van twee samenwerkende organisaties: de Zwitserse organisatie Civitas Maxima en de Liberiaanse ngo Global Justice and Research Project (GJRP). Deze twee organisaties waren ook nauw betrokken bij de arrestatie, in Zwitserland, ook in 2014, van Alieu Kosiah. Hij was militaire commandant van een van Alhaji Kromah’s troepen en wordt verdacht van mensenrechtenschendingen en oorlogsmisdaden in Liberia, tijdens de eerste burgeroorlog begaan, tussen 1993 en 1995. Tot slot, de VS autoriteiten hebben in 2014 Tom Woewiyu gearresteerd. Tom Woewiyu was Taylors rechterhand, en medeoprichter van de rebellenbeweging NPFL (National Patriotic Front of Liberia). Het is mogelijk dat achter zijn arrestatie opportunistische beweegredenen liggen van de Amerikanen. Per slot van rekening hebben ze altijd al een vuile rol gespeeld in Liberia. Het is hier niet de goede plaats om daarover nu uit te weiden. In mijn boek ‘Liberia: van vrijheidsideaal naar verloren paradijs’ (Afrika Studiecentrum, Leiden, 2013) ga ik hier uitgebreider op in (zie hieronder).

Tot slot de prangende vraag: Waarom heeft president Ellen Johnson Sirleaf, Afrika’s eerste democratisch gekozen vrouwelijke president, geen ernst gemaakt met de vervolging van oorlogsmisdadigers in haar land? In 2011 was zij zelfs mede-winnares van de Nobel Vredesprijs. Critici in haar land wijzen erop dat zij een van de mede-oprichters was van de NPFL, met Charles Taylor, Tom Woewiyu, en en aantal andere Liberiaanse kopstukken. Zij heeft haar betrokkenheid bij de oprichting toegegeven en erkend geld te hebben gedoneerd voor de gewapende strijd tegen de toenmalige dictator Samuel Doe. Zodra ze echter in de gaten kreeg dat Charles Taylor een gewetenloze schurk was heeft ze afgehaakt, volgens haar verklaringen voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie.

Ik heb het idee dat we hier nog wel meer over zullen horen na haar aftreden. Volgens de Liberiaanse Grondwet kan zij slechts twee termijnen dienen en ze kan zich dus niet verkiesbaar stellen bij de komende presidentsverkiezingen (in oktober van dit jaar). Ze dient te worden gecomplimenteerd met haar beslising om deze grondwettelijk bepaling te respecteren.

‘Guus kom naar huus’
De advocaat van Guus Kouwenhoven, de bekende strafpleiter Inez Weski, verklaarde tijdens het proces dat haar cliënt om gezondheidsredenen in Zuid-Afrika verblijft. Bovendien bepleitte zij dat hij niet detentiegeschikt zou zijn vanwege een slechte gezondheid. Het hof in Den Bosch is evenwel van mening, op basis van het advies van
een arts, dat hij wel in staat is om detentie te ondergaan, ook omdat de gezondheidszorg in Nederlandse gevangenissen uitstekend is zodat hij in de gevangenis gespecialiseerde zorg kan krijgen. Het hof kondigde aan dat alles in het werk zal worden gesteld om hem te arresteren.
Advocaat Weski maakte bekend in cassatie te gaan tegen het vonnis en een spoedprocedure te beginnen bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in een laatste poging Kouwenhoven buiten de gevangenis te houden. Ik geef haar weing kans. In elk geval schort dit het arrestatiebevel tegen haar cliënt niet op. Het is afwachten of Guus vrijwillig naar Nederland komt. Omdat er geen uitleveringsverdrag tussen Nederland en Zuid-Afrika bestaat voor het soort misdrijven waarvoor hij is veroordeeld, is het nog maar de vraag of en wanneer Guus Kouwenhoven de straf zal ondergaan die hij zo verdiend heeft.

Bovenstaand artikel is deels gebaseerd op het boek, ‘Liberia: van vrijheidsideaal naar verloren paradijs’ (door Fred van der Kraaij), uitgegeven door het Afrika Studiecentrum ASC Leiden, 2013) en de geactualiseerde Englse versie ervan ‘Liberia: From the Love of Liberty to Paradise Lost’ (2015).
Beide publicaties zijn bij het ASC verkrijgbaar. Ze zijn ook gratis te downloaden als Nederlandse versie (2013) of Engelse versie (2015).

Bookmark the permalink.

Comments are closed

  • Nu op Africa Web TV